دانشگاه كمبريج ( مترجم : يعقوب آژند )

235

تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي )

براى انتقال آن نداشتند و لذا براى نقل و انتقال آن بايد به ديگران متكى مىشدند و اين كار سود چندانى عايد آنها نمىساخت . همچنين آنها علاقه‌اى به لغو حقوق گمركى و عوارض نداشتند ، از اينرو با پيشرفت اين تجارت منافع ايرانيان و ارمنيان كاهش مىيافت . از اينها گذشته ، با اينكه اسپانيائيها و پرتقاليها از سال 1580 م . ملت واحده‌اى شده بودند ، ولى همدل و همزبان نبودند . رنجش پرتقاليها از دخالت اسپانيائيها در امور شرقى آنها سبب شد كه نتوانند سياست متمركزى را صورتبندى كنند . اين كار بر اثر تصميمات متناقض بود . از آنجا كه گوآ و هرمز براى اين تجارت از مراكز تشكيلاتى و تجارى عمده برشمرده مىشدند ، لذا همكارى و همدستى پرتقاليان ضرورى بود . ديدارهاى بعدى سررابرت شرلى از رم ، هلند و انگلستان باز اثرى نبخشيد . با اينكه دربار انگليس از او به گرمى استقبال كرد ، ولى اكثريت قريب به اتفاق تجار انگليسى او را رد كردند . شاه عباس اندكى قبل از بازگشت سررابرت شرلى به ايران در سال 1615 م . دريافت كه اتحاد او با اروپا غيرممكن است چون از اين هيأتهاى سياسى و قول حمايت و همكارى هوده‌اى برنگرفت و طرفى برنبست . شاه عباس پس از پيروزى بر تركان در سال 1608 م . و بازپس‌گيرى مناطق توليد ابريشم ، صلحى زودگذر حاصلش شد و بر اعمال قدرت در جنوب ايران پرداخت . فرمانده او امامقلى لارستان را مطيع ساخت و نواحى اصلى آن‌را با بندر و قلعه گمبرون درست روبروى جزيره هرمز متصرف شد و بحرين را كه پادگان كوچكى از پرتقاليان آن‌را اشغال كرده بودند ، در سال 1614 م . گرفت . اين پيروزيها داراى ارزش اعتبارى زيادى بود ، ولى اهميتى نظامى و اقتصادى نداشت چون كشتيرانى تحت نظارت جزيره هرمز بود . باوجوداين ، عمليات فوق نشان از عزم دوباره شاه عباس در مورد داعيه حاكميت بر مناطق ازدست‌رفته و آزادسازى تجارت و پايان بخشيدن به وضع سياسى و مذهبى تحمل‌ناپذير پرتقاليان داشت . ميسيونرهاى كرمليتى چند سال پيش از اين به عمليات احتمالى مشابهى اشاره كرده بودند . از آنجا كه ايرانيان از نظر قدرت دريائى بر پرتقاليها برترى نداشتند و از آنجا كه قلعه هرمز بدون توپخانه امكان سقوط نداشت و در اين قلمرو هم ايرانيان ضعيف بودند ، لذا براى پرتقاليها تهديد واقعى متصور نبود . ايرانيان نيز دريافتند كه بدون كمك نظامى و ناوگانى امكان بازپس‌گيرى هرمز از پرتقاليها وجود ندارد . قبل از اينكه شاه عباس بتواند از اين پيروزيهاى خود در جنوب بهره بگيرد ، سه واقعه رخ داد كه هركدام از آنها اهميت خاصى داشتند و رويهمرفته حاكى از تحولات عمده بودند . اولا دشمنى با تركان كه آتش زير خاكستر بود دگرباره در سال 1024 / 1614 شعله‌ور شد و شاه را در فشار قرار داد . ازاينرو صدور ابريشم ايران بىوجود بازارهاى جايگزين ، دگرباره به خطر